Evrensel K�lt�r dergisinin �ubat say�s�nda Sevim Aky�rek, Johanna Spyri'nin 53 ya��nda yazd��� Heidi'nin ayaklar� ile ilgili bu s�rr� ve �svi�re'nin karanl�k y�z�n� yazd�.
Verdingkinder� Bu kelimeyi, �S�zle�meli �ocuk� diye �evirsek de T�rk�eye, kapsad��� karanl�k ve ac� �yk�y� bilmeden anlam�n� a��klayamay�z. Bu yaz�da onlardan ���plak ayakl� �ocuklar� olarak s�z edece�iz. Karl� da�larla �evrili yemye�il �imenlerin �zerinde, sardunyalarla s�sl� ah�ap �iftlik evlerini g�steren kartpostal resimlerinden tan�r�z �svi�re�yi.
Alp�ler, peynir ve �ikolatadan sonra �svi�re�nin simgelerinden biri say�lan Heidi�yi hat�rlay�n. K�rm�z� yanakl�, basit elbiseli, hi� yorulmadan herkesin yard�m�na ko�an bu k�z �ocu�u, hep ��plak ayaklar�yla ge�er �yk�lerin i�inden. Onun b�y�kbabas� olarak izledi�imiz ya�l� �ift�iyle arkada�� Peter�in ayakkab�lar� varken Heidi, keskin ta�lar�n �zerinde ve so�uk havalarda bile hep ��plak ayak ko�ar ke�ilerin pe�inden.
Yarat�c�s� Johanna Spyri, 53 ya��nda yazd��� Heidi arac�l���yla, ��plak ayakl� �ocuklar ger�e�inin �zerindeki toplumsal s�r �rt�s�n�n bir ucunu kald�rm��t�r. K���k kahraman� arac�l���yla, do�aya, insanlara, hayata Alpler�in �ks�z k�z�n�n g�z�yle bakarken, b�t�n Verdingkinder�lerin �ocuk d�nyalar�na ve duygular�na dikkat �ekmeye �al��m��t�r. Heidi, �svi�re�nin toplumsal tarihinde hat�rlanmak istenmeyen bir ger�e�in simgesidir ve onun ��plak ayaklar�, �ocuklara kar�� i�lenmi� bir su�un yaratt��� utanc�n �zerinde ko�uyor. Heidi ��plak ayakl�yd�; ��nk� ��plak ayaklar, erkek ya da k�z b�t�n �k�le �ocuklar�� di�er �ocuklardan ay�ran keskin u�urumun simgesiydi.
�svi�re�de 1789 y�l�nda 14 ya��ndan k���k �ocuklar�n fabrikalarda �al��malar� yasakland�. Ama �ocuk s�m�r�s� i�in yeni bir kap� a��ld� ve �svi�re, 18. y�zy�l�n sonundan 1960�l� y�llar�n ba��na kadar �ocuk eme�i s�m�r�s�n�n �rne�ine az rastlanan bir bi�iminin uygulama alan� oldu. Devlete borcu bulunan ya da bo�anan �iftlerin, fakir ailelerin �ocuklar�, yetimler, ailesi cezaevinde olan ya da kendisi su� i�leyen �ocuklar, devlet ve kilise vas�tas�yla, �al��t�r�lmak �zere ba�ka ailelerin yan�na yerle�tirilirdi. Ancak 1974 y�l�nda yasayla kald�r�lan bu uygulamada, papazlar�n �nderli�inde ailelerden toplanan �ocuklar �iftliklere kiral�k olarak verilir veya �ehirlerde kurulan �ocuk pazarlar�nda, d�rt ya��ndaki �ocuklar bile, ev ve �iftlik i�lerinde �al��t�r�lmak i�in sat��a ��kar�l�rd�. Bu andan itibaren, �ocuklar� arayan, sorunlar�n� dinleyen tecav�ze u�rad�klar�nda ya da i�kence g�rd�klerinde sahip ��kan olmazd�. ��nk� toplumun g�z�nde onlar, su� i�leyen, bo�anan, fakir d��m�� ailelerinden �kurtar�lm��� �ocuklard�!
B�ylece, ah�rlarda hayvanlarla birlikte ya�ayan, �o�u kez bir �uvaldan ibaret elbiseleri i�inde hemen her zaman a� olan bu �ocuklar, toplumsal hayat�n ola�an, s�radan bir par�as� olarak kabul g�rd�. Bunun bir t�r k�lelik sistemi oldu�u idrak edildikten sonra bile, uzun zamanlar boyunca �svi�re�nin konu�maktan dahi ka��nd��� bir tabu halinde �st� �rt�ld�.
Y�ZLE�ME
Birka� y�ld�r �svi�re toplumu bu ger�ekle y�zle�meye �a�r�l�yor. ��nk� k�le �ocuklardan bug�n hayatta olanlar bu tarihsel utanca tan�kl�k ederek o d�nemin hi� olmazsa vicdanlarda yarg�lanmas� y�n�nde g��l� bir kamuoyu bask�s� olu�turdular.
�zellikle 1998 y�l�ndan itibaren Olten�da ya�ayan birka� tarih�i bir zamanlar tabu olarak adland�r�lan bu ger�e�in konu�ulmas�n� sa�lamak �zere, ya�ayan b�t�n Verdingkinder�lere ya da yak�nlar�na ula�mak i�in �al��malara ba�lad�. Bu i�e g�n�l verenlerden biri Tarih�i Marco Leuenberger. On ya��ndayken babas� kendisinin bir verdingkinder oldu�unu a��klam�� ve ya�ad�klar�n� anlatm��. Bug�n o�lu canla ba�la bu karanl�k tarihin ortaya ��kar�lmas� i�in emek harc�yor. �zellikle 2009 y�l�ndaki Verdingkinder Reden ad� verilen sergiyle ilk defa bilimsel �al��malara, konferanslara, canl� tan�kl�klardan olu�an a��k oturumlara konu edilerek, sonra operaya ve ilk defa bir filme de uyarlanarak konu g�ndemde tutuluyor.
Konunun toplumda ilgi g�rmesi, ses getirmesi �zerine sergi 2016 y�l�na kadar uzat�ld�. Bu etkinlikler sonucunda 11 Nisan 2013� de devlet resmi olarak �z�r diledi. Verdingkinderler bir zamanlar �ocukluklar�n�n �al�nd��� bu yerde konu�arak t�m �iftliklerden hesap sorarcas�na ya�ad�klar�n� anlat�yorlar, �svi�re�ye ve d�nyaya. Basel �niversitesinden Veli M�der a��l��ta �imdiye kadar yap�lanlar�n ses getirdi�ini a��klad�. Toplumun konuya duyarl�l���n� artt�rd���n�, �ok say�da okulu ziyaret etti�ini ve �imdi bir ad�m �teye ge�erek 30 Mart 2014 y�l�nda parlamentonun �n�nde yap�lan protesto g�sterisinde verdingkinder ve yak�nlar�n�n maddi tazminat istemelerinin sevindirici oldu�unu a��klad�.

SANAT VE EDEB�YATTA K�LE �OCUKLAR
Peki, bu d�nemde hi� tepki g�steren yok muydu? Vard� ku�kusuz. �rne�in, bir Rus doktorun, bir �iftlikte yo�un tecav�zler sonucu �len bir erkek �ocu�u hakk�nda ilk defa bir resmi rapor yazmas� o d�nem i�in s�k rastlan�lan bir durum de�ildi. Ama bu tutumundan dolay� d��land� ve yazd�klar� dikkate al�nmad�. Ayn� zamanda kad�n �rg�tleri, partiler ve sendikalardan da tepkiler gelmi�ti. �rne�in kendisi de bir �verdingbub� olan yazar Carl Loosli �Susmuyorum� �iar� ile yazd��� kitaplar�yla m�cadelede yerini alm��t�. Carl Loosli, �svi�re�nin bir �Verdingbub� yazar�, sosyal ele�tirmeni, filozofu, gazetecisi. Ya�ad��� d�nemde yazd�klar� dikkate al�nmayan, d��lanan bir yazar. Carl Loosli, �annemi hayat�mda yaln�zca be� kez g�rebildim, babam� ise hi� g�rmedim� diyerek ba�lar hayat�n� anlatmaya. 1877 y�l�nda Bern �ehrinde gayri me�ru bir �ocuk olarak do�du. Sekiz y�l bir �iftlikte ya�ad�. 11 ya��ndan sonraki ya�am� yetimhanelerde, cezaevlerinde ve t�marhanelerde ge�ti. �lke ve toplum sorunlar� �zerine d���nen, m�cadele eden bir yazard�. Ya�ad��� d�nemde konu�ulmas� tabu olan �Verdingkindern� ger�e�ini yazd�, �svi�re�nin fa�izme ve m�ltecilere olan tavr�n�, sanat anlay���n� ele�tirdi, Yahudiler, kad�n ve �ocuk haklar� gibi sorunlar i�in m�cadele etti. Bu y�zden d��man� da �ok oldu.
Onun �evlilik d��� �ocuk� olmas�ndan dolay� devlet ve kilise taraf�ndan kendisine lay�k g�r�len ya�am�, �svi�re�nin �karanl�k bir d�nemine� tan�kl�k eder. �ocu�un e�itim yerinin cezaevi olmad���n� s�ylemi� ama t�m bunlar ya�ad��� d�nem i�in ayk�r� d���nceler olarak nitelendirilip d��lanm��t�r. Her �eye ra�men, �svi�re Yazarlar Derne�i ve �svi�re Ressamlar, Heykelt�ra�lar Derne�i ve Mimarl�k Derne�i gibi kurulu�lar�n ortaya ��kmas�na �nderlik etmi�tir.
Ressam Albert Anker�in �svi�re halk hayat�n� resmetti�i tablolar�n bir�o�unda ��plak ayakl� �ocuklar� g�r�r�z. Bu k�le �ocuklar okulda, sokakta, evlerde ��plak ayaklar�, d���k omuzlar�, soluk benizleri ile o kadar ortadalar ama bir o kadar da g�r�nmez olmu�lar. Biz bu tablolarda onlar�, �zellikle okul konulu resimlerinde, di�er �ocuklarla birlikte ama onlardan hemen ay�rt edilebilen �zellikleriyle g�r�r�z. Kendilerine ancak iki senede bir verilen ayakkab�lar� ya iyice k���k gelmeye ba�lam��t�r, ya da �oktan eskiyip at�lm��t�r. B�y�me �a��ndaki bir �ocu�un ayaklar� i�in iki sene k�sa bir zamand�r!
Verdingkinder�lerin insanl�k d��� ya�am ko�ullar� ilk defa bir filme de konu edildi. Bu ger�e�i ya�am�� on bine yak�n insanla yap�lan r�portajlardan do�an senaryo, Markus Imboden taraf�ndan �ekildi ve 2011 tarihinden itibaren g�sterime girdi.
103 dakika s�ren film, puslu karanl�k bir havada tepede, k�yden uzakta ye�illikler i�indeki bir �iftli�e ta��nan bir tabut g�r�nt�s�yle ba�l�yor. Daya��n, so�u�un, k���k bedenlerin ta��yamayaca�� i�lerin, bitmeyen �al��malar�n ya�and��� �iftlikten ��kmaktad�r. ��inde, on ya��nda bir k�z �ocu�u vard�r. Ev i�lerinin yorucu �al��malar�n�n ard�ndan geceleri evin o�lu taraf�ndan tecav�ze u�ram��t�r. K�le k�z hamile kalm��t�r ve sahibesi, �ocu�u d���rtmeye kalkm��t�r. Kanamas� olur, doktora g�t�r�lmez. Bir rahip, sorgusuz sualsiz, tabutu al�r gider.
Film, o zamana kadar kendi ger�eklerinin kabu�unda ya�ayan pek �ok insan�n konu�mas�n� sa�lad�.
�rne�in; Lyss� de oturan Hugo Zingg (76) filmin g�sterimin ikinci g�n�de � �Ben de O Cehennemi Ya�ad�m� diyerek bir gazeteye ya�ad�klar�n� anlatt�. Tam 70 y�l sonra bu yaz� sayesinde, ikisi de y�llarca k�le olarak ayr� �iftlikler de birbirlerinden hi� haber almadan �al��t�r�lm�� iki karde� birbirlerini bulabildi. �svi�re �ift�iler Birli�i, o g�nk� �ocuklardan �z�r diledi. Thurgau y�netimi, zaman�nda b�lgede �al��t�r�lm�� t�m �ocuklar i�in resmi olarak �z�r diledi. �imdiye kadar bu ticarete arac�l�k yapan rahipler ad�na sadece Luzern Katolik Kilisesi �z�r dilemi� durumda.
D�V�LD�LER, A�A�ILANDILAR, TECAV�ZE U�RADILAR
13 �ubat 2012. Biel�e y�llard�r g�r�lmeyen yo�unlukta kar ya��yor. Yerel gazeteye verilen k���k bir ilanda; Biel �ehir K�t�phanesi�nde yap�lacak s�yle�i haberi var. �svi�re�nin karanl�k d�nemini simgeleyen �Verdingkinder� tan�klar� ya�amlar�n� anlatacak.
Salon saat 19 �da gen�lerin a��rl�kta oldu�u dinleyicilerle doldu. Verdingkinder Derne�i Ba�kan� Walter Zwahlen, dinleyicilere, bu so�ukta kendilerine zaman ay�r�p dinlemeye geldikleri i�in te�ekk�r ederek oturumu ba�latt�. Kat�l�mc�lardan Dora Stettler, Emmental�de ya�ad�klar�n� bir kitapta toplam��. Ya�am�n� anlatacak ve sorular� cevaplayacakt�. Ama ne yaz�k ki kendisi d���p dizini incitti�i i�in kat�lamad�. Onun yerine Dernek Ba�kan�, onun kitab�ndan baz� an�lar� okudu.
Dora Stettler, iki karde�i ile birlikte Emmantel�e bir �iftli�e kiral�k olarak verilir. Tarih 1934. Art�k buras� sizin eviniz diyerek �ocuklar� b�rak�rlar. Yeni buldu�u arkada�� Karl ile ya�am�na sorunsuz ve engelsiz devam etmek istemektedir. Yedi ya��nda ki Dora, annesinin bavula koymu� oldu�u elbiseleri tam d�rt y�l giyer. Kendisine iki numara b�y�k gelen ayakkab�s�n� bir numara dar gelene kadar da kullanmak zorunda kalm��t�r. Babas�n�n getirdi�i k�yafetleri ise �iftlik sahibinin �ocuklar� giyer. Babalar� onlar� geri almak i�in tam d�rt y�l boyunca m�cadele eder, sahip ��kar ve sonunda m�cadelesini kazan�r. Annesinden hep nefret eder. Y�llar sonra bu kitab� yazar.
Charles Probst 79 ya��nda. Annesinin ���plak ayakl� �ocuk� olarak yan�nda �al��t��� �ift�i taraf�ndan tecav�ze u�ramas� sonucu do�mu�. Ba�ka bir bak�c� aileye verilmi�. Annesinin kaderi onun da gelece�i olmu�. Y�llarca saat d�rtte kalkarak ot bi�mi�, ah�rda ya�am��, y�llarca di�lerini f�r�alayamam��, i� �ama��r� olmam��, hasta oldu�unda doktora g�t�r�lmemi�. Cinsel istismara u�ram��. Sabahlar� verilen kuru ekme�i so�uk suya bat�rarak yemek zorunda kalm��. Uzun y�llar saklad��� bu ger�e�i art�k t�m �svi�re �ap�nda yap�lan toplant�larla an�lar�n� anlatarak, sorular� cevapland�rarak bu karanl�k d�nemin ayd�nlat�lmas�na katk�da bulunuyor.
Walter Zwahlen yapt��� a��klamalarda verdingkinder konusunda en �ok kitab�n �svi�re�de bas�lm�� oldu�unu a��klad�. Yaln�z �svi�re�de de�il, Almanya ve Ukrayna�ya kadar olan b�lgelerde de �ocuk k�leli�i resmi olarak uygulanm��. �svi�reli Fotograf�� Paul Senn, �Bauern und Mitarbeitern� adl� kitab�n� bu konuda y�llarca �svi�re�yi dola�arak �ekti�i foto�raflardan olu�turmu�.
Sergiyi izleyenlerin ziyaret�i defterine yazd�klar�ndan baz�lar�n� birlikte okuyal�m:
�Ben de bir Verdingkinder idim. Ama �ok ge� kald�n�z.�
�Bak�c� babam�n y�llar sonra gazetede �l�m ilan�n� g�r�nce gazeteyi par�alad�m.�
�Bunlar bizim �zg�r ve zengin �lkemizde mi olmu�? �ok �zg�n�m.�
�67 ya��ndaki e�imin neden �ocukluk ve gen�lik y�llar�ndan hi� s�z etmek istemedi�ini �imdi anl�yorum.�
Bug�n dernek, yapt��� �al��malarla devletten tazminat ve �z�r bekliyor. ��nk� bu �ocuklar�n s�m�r�lmesiyle hem devlet hem de �iftlikler zengin olmu�. �imdiye kadar tek resmi �z�r sadece Luzern Katolik Kilisesi�nden gelmi�. �svi�re Bilim Vakf��n�n 2004 y�l�nda bu �ocuklar i�in maddi ve manevi �z�r teklifi ise Federal Meclis taraf�ndan reddedilmi�. Ge�en yaz Bodensee ve �evresindeki �iftliklerde ara�t�rmalar yap�lm��. Ama� daha �ok �ocu�a ula�mak ve bu ya�amlar� belgelemek� Gelecek yaz Solothurn ve Luzern�deki �iftliklerde de ara�t�rmalar yap�lacak.
Asl�nda �ok aramaya gerek yok! Onlar g�ndelik hayat i�inde yan� ba��m�zdalar. Ayn� k�yden bir tan�d�k kad�n da o gece oradayd�. Yan yana oturduk. Onunla hep selamla�t���m�z i�in sevindim ve �imdi de yan yana oturdu�um i�in de gurur duydum. O da gelmeme memnun oldu�unu s�yledi. Tek iste�i vard�. Devletin art�k resmi olarak �z�r dilemesi!
(Evrensel K�lt�r Dergisi'nin �ubat say�s�ndan al�nm��t�r.)
Bu haber 188 defa okunmu�tur.